Losmaakbaarheid

Om een demontagescore te bepalen is een meetmethode noodzakelijk. Binnen dit project is de Losmaakbaarheidsindex 2.0 hiervoor weerhouden. De Losmaakbaarheidsindex is de enige in zijn soort die zo expliciet inzet op Design-for-Dissassembly. De beoordelingsmethode is numeriek, gebaseerd op genormeerde berekeningsmethodes, met andere woorden objectief. De methode geeft inzichten in deelscores waardoor verbetering mogelijk is aan de hand van vergelijking. Losmaakbaarheid 2.0 is tot stand gekomen via een samenwerking tussen Alba Concepts, W/E adviseurs en de DGBC.

Milieu-impact en de Layers van Brand worden in onze toepassing van de beoordelingsmethode niet als wegingsfactor opgenomen omdat we geen score op gebouwniveau bepalen, louter op bouwknoopniveau. De impact van de levensduren lagen volgens het model van Brand worden, per bouwknoop, afzonderlijk gevisualiseerd en toegelicht.

De technische losmaakbaarheid van een materiaal of product wordt benadert vanuit 4 factoren;

Factoren

De eerste twee factoren weerspiegelen de losmaakbaarheid van de connectie, de verbinding. De mate waarin de connectie omkeerbaar wordt opgebouwd representeert de mogelijkheid om een product of element te demonteren.

Type verbinding (TV)

Wanneer een elementen droog met elkaar verbonden worden zijn deze eenvoudig van elkaar te scheiden. Een hard chemische verbinding, bijvoorbeeld een lasverbinding, daarentegen veroorzaakt schade bij het scheiden van twee elementen.

Afhankelijk van het type verbinding wordt een andere score gegeven aan een element. In onderstaande tabel vind je terug welke score wordt toegekend per type verbinding.

Als een element meerdere verbindingen bezit wordt er gerekend met de verbinding die een dragende functie heeft. Bij meerdere dragende verbindingen wordt er gekozen voor laagst scorende verbinding.

Type verbinding		Score
Droge verbinding	Los (geen bevestigingsmateriaal) Klikverbinding Klittenbandverbinding Magnetische verbinding	1,00
Verbinding met toegevoegde elementen*	Bout- en moerverbinding Veerverbinding Hoekverbindingen Schroefverbinding Verbindingen met toegevoegde verbindingselementen Mechanische verbinding	0,80
Directe integrale verbinding	Pin-verbindingen*** Spijkerverbinding	0,60***
Zachte chemische verbinding	Kitverbinding Schuimverbinding (PUR)	0,20
Harde chemische verbinding	Lijmverbinding Aanstortverbinding Lasverbinding Cementgebonden verbinding Chemische ankers Harde chemische verbinding	0,10

Tabel 1: Waardering type verbinding. Aangepast en overgenomen uit
‘Transformable Building Structures’ door Durmisevic, E., 2006, Delft University of Technology, Delft.

* Toegevoegde verbindingselementen dienen uitgevoerd te
worden in materialen die ongevoelig zijn voor degradatie door
weer- en/of gebruiksomstandigheden (bijvoorbeeld RVS)
** Bijvoorbeeld een gevel ophangsysteem
*** Bijvoorbeeld een niet-verbinding

Toegankelijkheid van de verbinding (ToV)

Bij de ToV wordt gekeken of een verbinding fysiek toegankelijk is. Naar gelang een er schade ontstaat aan omliggende elementen om tot bij een object te komen zal de ToV slechter gaan scoren.

Om de toegankelijkheid van een element te bepalen wordt er gekeken vanuit het oogpunt van volledige demontage. Eerst wordt de demontage volgorde bepaald, deze is meestal gelijk aan de omgekeerde bouwvolgorde bij einde levensduur. Eens je tot bij het te demonteren element komt ga je de toegankelijk van zijn verbinding bepalen.

Je bepaald of het weghalen (=demonteren) van het element al dan niet schade veroorzaakt aan het element zelf en aan om liggende elementen.

Toegankelijkheid van de verbinding (ToV)	Score
Vrij toegankelijk zonder extra handelingen	1,00
Toegankelijk met extra handelingen die geen schade veroorzaken	0,80
Toegankelijk met extra handelingen met volledig herstelbare schade	0,60
Toegankelijk met extra handelingen met gedeeltelijk herstelbare schade	0,40
Niet toegankelijk – onherstelbare schade aan het product of omliggende producten	0,10

Tabel 2: Waardering toegankelijkheid verbinding. Aangepast en overgenomen uit
‘Transformable Building Structures’ door Durmisevic, E., 2006, Delft University of Technology, Delft.

Voorbeeld

Bouwknoop

Figuur 1: Voorbeeld bouwknoop

Element 4: Gespoten PUR

Type verbinding: schuimverbinding à zacht chemische verbinding à score: 0,20
Toegankelijkheid van de verbinding:

Demontage volgorde:

Volgende elementen worden voorafgaand gedemonteerd alvorens het element zelf gedemonteerd wordt: 22 (plint) → 1 (vloerafwerking) → 2 (chappe) → 13 (vloerverwarming) → 3 (pe-folie) → 4

De demontage van het element veroorzaakt onherstelbare schade aan het element zelf en aan omliggende elementen ( kleeft aan omliggende materialen en kan enkel verwijderd te worden door stuk te snijden) à niet toegankelijk à score: 0,10

TV: 0,20

ToV: 0,10

De volgende twee factoren weerspiegelen hoe losmaakbaar de samenstelling van elementen onder elkaar is. Dit is van belang bij tussentijdse demontage in functie van onderhoud of vervangingswerken.

Doorkruising (DK)

Wanneer elementen met een verschillende levensduur elkaar gaan doorkruisen kan dit voor belemmeringen zorgen bij het onderhoud of de vervanging van deze elementen. Bij het bepalen van de doorkruising wordt gebruik gemaakt van de lagen van Steward Brand. Het Model van Brand splitst de elementen in een gebouw op tot verschillende lagen.

Wanneer het te beoordelen element een andere laag dan zichzelf doorkruist zal deze slechter gaan scoren.

Elke laag heeft zijn levensduur:

Laag	Levensduur
Site	Oneindig
Structure (draagstructuur)	>60 jaar
Skin (isolatie-, luchtdichtinslagen ect.)	30 – 60 jaar
Services (technieken)	7 – 25 jaar
Spaceplan (binnen afwerking)	5 – 20 jaar

Tabel 3: Lagen van Steward Brand

Doorkruising (DK)	Score
Geen doorkruising - modulaire zonering van producten of elementen uit verschillende lagen.	1,00
Incidentele doorkruisingen van producten of elementen uit verschillende lagen. – één doorkruising	0,40
Volledige integratie van producten of elementen uit verschillende lagen. Twee of meerdere doorkruisingen.	0,10

Tabel 4: Waardering doorkruisingen. Aangepast en overgenomen uit
‘Transformable Building Structures’ door Durmisevic, E., 2006, Delft University of Technology, Delft.

Randopsluitin (RO)

De randopsluiting van een element bepaald of een object al dan niet opgesloten zit tussen omliggende elementen. Als de fysieke randen van een element rondom rond volledig ingesloten zitten dan kan dit element enkel maar gedemonteerd worden volgens de omgekeerde bouwvolgorde. Dit is niet bevorderend voor onderhoud en herstelling. De randen kunnen volledig open, overlappend of gesloten zijn.

Open

Er is geen insluiting door andere elementen. Het object kan minimaal van één kant van uit zijn samenstelling gedemonteerd worden.

Figuur 2: Open, geen belemmering voor het (tussentijds) uitnemen van producten of elementen.
Alba Concepts, W/E adviseurs & DGBC. (2021, mei). Circular Buildings een meetmethodiek
voor losmaakbaarheid versie 2.0.

Overlapping

De producten zijn deels ingesloten door omliggende producten. Minimaal één rand is in overlapping met een omliggend element. Hierdoor moet eerst een ander element uit de samenstelling worden gedemonteerd om het element zelf te kunnen demonteren.

Figuur 3: Overlapping, gedeeltelijke belemmering voor het (tussentijds) uitnemen van
producten of elementen. Alba Concepts, W/E adviseurs & DGBC. (2021, mei). Circular Buildings
een meetmethodiek voor losmaakbaarheid versie 2.0.

Gesloten

De randen van het object zijn volledig ingesloten door omliggende elementen. Minimaal twee randen zijn ingesloten. Om het product tussentijds te demonteren moeten andere elementen voorgaand gedemonteerd worden.

Ook randen die onderling verbonden zijn met een chemische verbinding of elementen die een monoliet geheel zijn vallen onder gesloten.

Figuur 4: Gesloten, volledige belemmering voor het
(tussentijds) uitnemen van producten of elementen.

Alba Concepts, W/E adviseurs & DGBC. (2021, mei). Circular Buildings een meetmethodiek voor losmaakbaarheid versie 2.0.

Randopsluiting (RO)	Score
Open, geen belemmering voor het (tussentijds) uitnemen van producten of elementen.	1,00
Overlapping, gedeeltelijke belemmering voor het (tussentijds) uitnemen van producten of elementen.	0,40
Gesloten, volledige belemmering voor het (tussentijds) uitnemen van producten of elementen.	0,10

Tabel 5: Waardering randopsluiting. Aangepast en overgenomen uit
‘Transformable Building Structures’ door Durmisevic, E., 2006,
Delft University of Technology, Delft

Voorbeeld

Bouwknoop

Figuur 5: Voorbeeld bouwknoop

Element 4: Gespoten PUR

Doorkruising à volledige integratie van technieken à score: 0,10
Randopsluiting à monoliet geheel à score: 0,10